پایگاه اطلاع رسانی هنر گیل
اولین و فعالترین مرکز مجاز اطلاع رسانی رویدادهای فرهنگی و هنری شمال کشور
Wednesday, 14 November , 2018
امروز : چهارشنبه, ۲۳ آبان , ۱۳۹۷ - 6 ربيع أول 1440
شناسه خبر : 2111
  پرینتخانه » اخبار, بیوگرافی هنرمندان گیلانی, هنر گیلان, هنر و تجربه تاریخ انتشار : ۱۸ بهمن ۱۳۹۵ - ۲۳:۲۲ |

در راستای نوزدهمین سالگرد درگذشت استاد صمصام پدرتعزیه گیلان

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی آرت گیل:

   ۱۹ بهمن ماه، سالروز درگذشت یکی از تعزیه گردان های معروف گیلان یعنی”عنایت الله صمصام” فرزند “اسدالله خان” می باشد.

 

                                                  (نقاشی از چهره عنایت اله صمصام)

    هرچند تاریخ مکتوبی از تعزیه گیلان تدوین نیافته، ولی «اسدالله خان صمصام» به پدر تعزیه گیلان معروف بود. نوه عنایت الله پذیرای ماست در معرفی خانواده ای که پشت در پشت در گیلان تعزیه‌خوان بوده‌اند.  وی هرچند در کودکی نقش بچه خوان را بازی می کرده و اکنون در جوانی شعر می سراید، ولی آینده خوبی برای هنر تعزیه- که ریشه در آیین شیعی این آب و خاک دارد- نمی بیند.
“اشکان صمصام بزرگی” ، نسخه های خطی تعزیه را -که از خاندان خود به ارث رسیده -نشان می دهد و یادآور می شود: یکی از این نسخه ها، قدیمی ترین نسخه تعزیه موجود در گیلان است که به تاریخ شهر شوال المکرم ۱۲۹۲ هجری قمری است یعنی این نسخه متعلق به بیش از ۱۴۰ سال پیش می باشد.

 

                                           ( نسخ با قدمت بیشتر از ۱۴۰ سال )

    وی از جد بزرگ خود اسدالله خان صمصام، یاد کرده و می افزاید: اسدالله خان فرزند “ملا حمزه” تعزیه خوان بود و در سال ۱۲۶۵ خورشیدی در روستای “لاشاء” از توابع لشت نشا متولد شد و در سال۱۳۲۲ فوت کرد.

آنگونه که پدر بزرگم، “عنایت صمصام” -که وی هم از تعزیه گردانهای بزرگ گیلان بود- اسدالله در کودکی یتیم می شود ولی چون این هنر در خاندان آنها -که از خاندان های معزالدوله دیلمی بودند- موروثی بود و اسدالله هم استعداد داشت، یکی از بستگانش اسدالله را از لشت نشا به رشت می آورد تا نزد یکی از تعزیه گردان های معروف آن زمان یعنی “آقا سید جواد تعزیه آرا” آموزش های تکمیلی را فرا بگیرد. وی نیز تا ۱۷سالگی در رشت تعزیه خوانی می کرده و سپس به لشت نشا برمی گردد.
نتیجه اسدالله خان صمصام می افزاید: وقتی اسدالله نوجوان به لشت نشا برمی گردد، صدای خوب و استعدادی که داشت باعث شد، دختر عمه اش وی را به تهران بفرستد تا نزد اساتید موسیقی، و آواز آن زمان آموزش ببیند. آنگونه که عنایت صمصام، پدربزرگم، تعریف می کرد، “حسن خان سنجرانی” از خوانندگان بنام گیلان و “میرزای ظلی” از تعزیه خوانهای معروف در این کلاس ها با وی حضور داشته اند.
اشکان همچنین یادآور می شود: بازگشت اسدالله به گیلان، مقارن با سالهایی بود که حکومت قاجاریه به هنر نمایشی مذهبی یعنی تعزیه اهمیت زیادی می داد. به همین دلیل اسدالله یک گروه تعزیه خوانی ایجاد می کند و پدر بزرگم یعنی عنایت الله نیز از همان کودکی نزد پدر آموزش می بیند و نقش های مختلف را به فراخور سنش اجرا می کرد. بعدها پدربزرگم نیز شاگردانی را در هنر تعزیه آموزش داد.
نوه عنایت الله صمصام همچنین به ممنوعیت های اجرای هنر تعزیه در دوران پهلوی اول اشاره نموده و متن شکایت نامه درگیری اسداله خان صمصام و پدربرگش عنایت را با ماموران دولتی نشان می دهد و ابراز می کند: متن این شکایت نامه خود یک سند تاریخی است از ممانعت هایی که رضا خان در اجرای هنر تعزیه در شهرستانها داشت. تاریخ این نامه نشان می دهد در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، اسدالله با ماموران دولتی برای اجرای تعزیه درگیر شده است.
اشکان همچنین در مورد زندگی پدربزرگش عنایت صمصام می گوید: عنایت در سال ۱۲۹۶ هجری شمسی در محله‌ی کسبخ (شهر رشت) در منزل پدربزرگ مادری اش -که کدخدا میرزاجان، از مالکین بزرگ منطقه بود- به دنیا آمد. ولی برای او در سال ۱۳۰۱ برای وی شناسنامه می گیرند.
نوه عنایت الله صمصام می افزاید: پدربزرگم نیز در زمان رضا شاه منع اجرا داشت ولی تقریبا دو سال بعد از روی کار آمدن پهلوی ، ممنوعیت اجرای تعزیه برداشته شد و عنایت صمصام- که آن زمان ۲۶ سال سن داشت- یک گروه تعزیه ایجاد و نام آن را “گروه شبیه خوانی سیدالشهدا” نامید.

( سند درگیری اسد الله خان صمصام بزرگی(معروف به پدر تعزیه گیلان) و پدر عنایت الله صمصام بزرگی با مامورین حکومتی در سال ۱۳۱۰ در خصوص ممنوعیت برگزاری تعزیه )
عنایت صمصام، در نواختن بیشتر ادوات موسیقی استاد بود و علاوه بر نواختن ترومپت، قره نی، نی، فلوت هم در تعزیه می نواخت و بیشتر نقش مخالف خوان را در تعزیه ها بازی می کرد؛ امر بن عبدود، شیرافکن و جوان مرد قصاب در تعزیه‌ی شهادت حضرت امیر(ع)، نقش وحشی و بلال در تعزیه‌ی شهادت حمزه، نقش ابن سعد در تعزیه‌ی شهادت حضرت عباس(ع) و نقش حارث در تعزیه‌ی مسلم و…

 

                     (  آرامگاه عنایت اله صمصام-واقع در مسجد سلیمانداراب شهررشت )
اشکان صمصام همچنین درباره فعالیت های هنری پدرش می گوید: پدرم عزت الله صمصام بزرگی، فرزند عنایت الله، ردیف دان موسیقی سنتی ایرانی است. پدرم در سال ۱۳۲۶ در رشت به دنیا آمد و اکنون مدرس آوازهای سنتی ایرانی است و شاگردان زیادی را تعلیم داده است و تعدادی از آنها در حوزه تدریس موسیقی سنتی مشغول فعالیت هستند. پدرم در حوزه تعزیه گیلان نیز صاحب تالیف می باشد و کتاب تعزیه در گیلان را تالیف نموده و اطلاعات و اسناد تاریخی از تعزیه گیلان در این کتاب جمع آوری کرده است. همینطور نام شاگردانی که توسط عنایت و اسدالله صمصام تربیت شدند؛ ذکر شده است.


اشکان که خود در کودکی نقش بچه خوانی را ایفا می کرده، در مورد تداوم این هنر در خاندان صمصام می افزاید: عموی پدرم “محمد حسین صمصام بزرگی” فرزند اسدالله خان بعد از فوت برادرش یعنی عنایت صمصام گروهی را به نام “مسلم ابن عقیل” ایجاد کرد و هنوز هم سرپرست این گروه است . اما به دلیل کهولت سن، پسر ایشان یعنی “ایرج صمصام بزرگی” ، با وجود مشقات زیاد اجرای این هنر، پرچم تعزیه را در خاندان ما برافراشته نگه داشته است.
“اشکان صمصام بزرگی”، به آینده این هنر ریشه دار خوشبین نیست و معتقد است هنر نمایشی آیینی تعزیه نفس های آخر را می کشد و اگر مسولان فرهنگی هرچه سریعتر به این هنر توجه واقعی نشان ندهند؛ اساتید باقی مانده هنر تعزیه نیز تجربیات خود را به زیر خاک می برند. و باید آیندگان در مورد تعزیه در کتاب های تاریخی مطلب بخوانند.

«تعزیه در گیلان»، عنوان کتاب دو جلدی است که به کوشش «فرامرز طالبی» و «عزت الله صمصام» نگارش یافته و موضوع آن همانطور که از نامش پیداست پژوهشی در مورد تاریخچه تعزیه در گیلان، متون، موسیقی و تعزیه گردانهای معروف گیلان و شهرهایی که در آن تعزیه اجرا می شده، است.

در جلد نخست این کتاب، تاریخچه ای از شکل گیری پیدایش نمایش های آیینی برگرفته از متون مذهبی آمده است. بخشی از این  کتاب گذر مختصری دارد به تاثیرات بجای مانده از آیین میترا و سوگ سیاوش و یا در دوران متاخر، به تاثیرات حکومت دیلمیان و آل بویه  به نمایش های آئینی در گیلان می پردازد.

همچنین اشاره دارد به تمایز هنر تعزیه در گیلان و قزوین در گستره جغرافیایی گیلان قدیم که بهم پیوستگی گیلان با قزوین و طالقان داشته است.

جلد اول این کتاب همچنین گریزی دارد به تکیه هایی که در گیلان فعال بوده اند. و تاثیرات این هنر آیینی در نگاره های مذهبی گیلان که خود را به صورت هنر پشت شیشه و دیواره نگاره های بقاع متبرکه برجای گذاشته است. هر چند از نگارگری پشت شیشه با مضامین مذهبی آثاری در گیلان نمانده، ولی نگارگری مذهبی بر بقاع متبرکه هنوز در برخی بقعه های شرق گیلان باقی مانده است.

این کتاب همچنین اشاره ای دارد به دو تعزیه خاص گیلان یعنی تعزیه چگونگی شهادت «سید جلال الدین اشرف» و «شاهزاده ابراهیم» که متن تعزیه نامه نشان می دهد الهام گرفته از فرهنگ و باورهای مذهبی تاریخی عامیانه مردم شکل گرفته است.

همنطور در این کتاب از سوگ نامه هایی نام برده شده که متاثر از گویش های مناطق مختلف گیلان است؛ سوگنامه مولا علی به زبان گیلکی دیلمی و تعزیه چوپان و دوطفلان مسلم به گویش رودباری از این نمونه است.

بخشی از جلد نخست کتاب نیز یادی شده از حضور زنان در تعزیه و زنانی که خود تعزیه خوان بوده اند نظیر: بتول بیدار بخت (تولد ۱/۱/۱۳۱۶) ، همینطور خانم فخری ، نایب زاده و عدالتی.

بخشی از کتاب نیز به موسیقی ویژه تعزیه برگرفته از موسیقی محلی گیلان می پردازد و اشاره دارد به یادداشت های مرحوم «فریدون پوررضا» و نام می برد از گوشه آوازی آبکناری، آواز پشت کوهی(گوشه چوپانی) ویژه چوپان های کوه نشین دیلمان و عمارلو ، قطعه غربتی ، آواز شرفشاهی متاثر از آوازهای تالشی و …

صفحات پایانی جلد نخست نیز به وظایف سرپرست گروه تعزیه گردان- که معروف به معین البکاء بود- می پردازد.

جلد دوم این کتاب مزین به تصویر نقاشی شده «اسدالله صمصام»، پدر تعزیه گیلان است. این جلد از کتاب مشخصا به بانیان معروف تعزیه و گروه های تعزیه خوانی و محل های برگزاری تعزیه در گیلان و بزرگان تعزیه در دوره معاصر می پردازد.

لشت نشاء، امشه، فشتم، چهارده، گوشه جان، کوچصفهان، گیلوا، لنگرود، ضیابر، خمام، گشتِ فومن، صومعه سرا و کلویر انزلی عمده ترین مکانهایی بودند که گروه های تعزیه داشتند.

بخشی از کتاب به گروه های معروف تعزیه و اعضای گروه می پردازد. همینطور بانیان تعزیه گردانی که در هر منطقه هزینه های تعزیه گردانی و دکور و لباس و… را تامین می کردند. در میان این ۱۱ گروه، گروه تعزیه میرزا اسدالله صمصام بزرگی لاشایی و گروه محمد حسین صمصام بزرگی و گروه عنایت الله صمصام بزرگی، فرزندان اسدالله جالب توجه است.

کتاب تعزیه در گیلان همچنین دیداری داشته با برخی از این تعزیه گردان های معروف و در پایان کتاب، تصاویری از تعزیه گردان های معروف را منتشر است.

کتاب های دو جلدی تعزیه در گیلان از سری کتاب های «دانشنامه فرهنگ و تمدن گیلان» (۵۹ و ۶۰) است و چاپ نخست آن در سال ۱۳۹۳ و توسط انتشارات فرهنگ ایلیا و با حمایت حوزه هنری گیلان منتشر شده است. “به نقل از گیلان مصور”

|
به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : ۰

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.